Αντιγόνη Λ. Τσάμη - Συνέντευξη

Συνέντευξη με την κ. Αντιγόνη Λ. Τσάμη (Λαογράφο-Συγγραφέα) – Β’ Μέρος

(…συνέχεια από το Α’ Μέρος)

Το Β’ Μέρος της συνέντευξης πρωτοδημοσιεύτηκε στην εβδομαδιαία εφημερίδα ΗΧΩ Φλώρινας την Τετάρτη 9 Φεβρουαρίου 2011.

Πρόσωπα & Ιδέες - Αυγή Κύρκου

Θεωρείτε ότι έχουν ειπωθεί όλα γι’ αυτήν την περίοδο και ότι όλα όσα έχουν ειπωθεί αποτελούν ιστορικές αλήθειες;

Όχι! Δεν έχουν ειπωθεί όλα. Χρειάζεται ακόμα έρευνα. Υπάρχουν πολλοί ήρωες που έμειναν αφανείς και ο κόσμος δεν τους γνωρίζει. Δεν έχουν ασχοληθεί όσο έπρεπε. Αποφεύγουν να ασχοληθούν με αυτό το κομμάτι της ιστορίας. Χρειάζεται να ερευνήσει κανείς ένα-ένα όλα τα χωριά. Να συγκεντρωθούν και άλλα στοιχεία, αλλά τώρα, πέστε μου εσείς, υπάρχουν απόγονοι; Λάμβανα επιστολές από διάφορους για να τους συμπεριλάβω στο βιβλίο μου. Να σας πω την αμαρτία μου, έχω ξεχάσει κανά δυο-τρεις. Έχω ξεχάσει τον παπά της Κλαδοράχης, που πρόσφερε πάρα πολλά. Ήρθε και μου το θύμισε ο Μαζάρης. Έγραψα στην εφημερίδα γι’ αυτόν…αλλά είναι κι άλλοι. Προχθές στη «Φωνή της Φλωρίνης», διάβασα για έναν άλλον, που επίσης δεν τον έχω συμπεριλάβει στα βιβλία μου.

Μια και ξεφυτρώνουν έτσι «σαν τα μανιτάρια» οι Μακεδονομάχοι, να σας αναφέρω κι εγώ κ. Τσάμη δυο-τρεις αφανείς. Πρώτα-πρώτα δεν έχει αναδειχθεί σχεδόν καθόλου η προσφορά των Δροσοπηγιωτών, της Μάε Κίνας, του Παπανικόλα Τσόγκα, του Παπαδημήτρη Στυλιάδη , του Παπανούση και πολλών άλλων. Επίσης, και δε γνωρίζω για ποιο λόγο, ο ρόλος και η σημασία της Δροσοπηγής (Μπελκαμένης) στο Μακεδονικό Αγώνα έχει υποβαθμιστεί. Στα βιβλία σας λέτε απλά «ο Παύλος Μελάς πέρασε από τη Δροσοπηγή». Αντιθέτως,γίνεται έντονη αναφορά στο Πισοδέρι και στο Νυμφαίο από τον κ. Μέρτζο. Πιστέψτε με, δεν το αναφέρω αυτό για να διεκδικήσω ή να επωφεληθώ από το… κλέος των προγόνων μου. Άλλωστε, ποτέ κανείς Δροσοπηγιώτης δεν επιχείρησε κάτι τέτοιο, όπως έκαναν πολλοί άλλοι, απόγονοι Μακεδονομάχων και μη… Το κάνω για την ιστορία και επειδή είπατε ότι ερευνάτε ακόμα.

Εγώ μάζευα στοιχεία, γράφω κάτι, για τη Δροσοπηγή, δε γράφω; Έλα να το δούμε στο βιβλίο. Ψάξε στο Δέλτα εκεί είναι οι αναφορές μου στη Δροσοπηγή. Αυτό το έχω γράψει παλαιότερα και δε θυμάμαι καλά.

Έχω διαβάσει το βιβλίο κ. Τσάμη και όπως σας είπα υπάρχει ένα μικρό κομμάτι, μια απλή αναφορά. Ο Παύλος Μελάς έρχεται στη Μακεδονία για να στηρίξει και να αφυπνίσει συνειδήσεις, να οργανώσει και δεν «πέρασε» απλά, από την Μπελκαμένη. Εγκαταστάθηκε στην Μπελκαμένη. ‘Έπαιρνε αποφάσεις από την Μπελκαμένη. Έβρισκε καταφύγιο στην Μπελκαμένη. Υπάρχει ακόμα το σπήλαιο όπου γινόταν οι συναθροίσεις με τους Μπελκαμενιώτες Μακεδονομάχους. Όλα αυτά αναφέρονται στα απομνημονεύματα του Καραβίτη. Υπάρχει όμως ανέκδοτο υλικό το οποίο θα το αναδείξουμε αργότερα. Όπως και κάποια χειρόγραφα δασκάλων που δίδαξαν στο Ρουμάνικο σχολείο της Μπελκαμένης με ονόματα και άλλα στοιχεία, που πρόσφατα ήρθαν στα χέρια μου.

Εγώ σας το είπα ότι πρέπει κανείς να ψάξει ένα-ένα τα χωριά. Υπάρχουν ακόμα πράγματα που δεν έχουν γίνει γνωστά. Αλλά αυτά που λες για τη Δροσοπηγή και τον Παύλο Μελά είναι γνωστά. Η Δροσοπηγή υπήρξε το κρησφύγετο του Βάρδα. Κρύφτηκε κάποτε όντας κυνηγημένος και τον σώσανε. Η έδρα του Βάρδα ήταν εκεί αλλά και του Παύλου Μελά. Εγώ μάζευα στοιχεία αλλά δεν μπορούσα να πάω σε όλα τα χωριά. Όμως το Πισοδέρι ήταν το κέντρο. Όλοι οι Μακεδονομάχοι περνούσαν από εκεί και ξεκουράζονταν από τις μάχες και τις πορείες. Ο Καούδης, ο Σκουντρής, ο Βολάνης, ο Καραβίτης, όλοι έχουν περάσει. Λάβαιναν μέρος στις μάχες που γινόντουσαν στο Ανταρτικό και στη γύρω περιοχή. Όλοι οι άνδρες του Ανταρτικού και του Πισοδερίου,νέοι και γέροι, είχαν κρυμμένα όπλα! Όταν άκουγαν πυροβολισμούς και έρχονταν κάποιος αγγελιαφόρος να ζητήσει βοήθεια, αυτοί έσπευδαν. Ήταν εφεδρεία. Σώσανε πολλές φορές τα σώματα του Βολάνη, του Γύπαρη, του Καραβίτη και των άλλων Καπεταναίων, που είχαν κυκλωθεί από τους κομιτατζήδες.

Συνέντευξη Αντιγόνης Τσάμη - Β' Μέρος

Η παρουσία του Παύλου Μελά στη Δροσοπηγή, ήταν καταλυτική. Σας αναφέρω ένα παράδειγμα. Η λειτουργία πριν από την έλευση του Μελά τελούνταν από τρεις παπάδες, σε τρεις γλώσσες. Στα Ελληνικά, τα Αρβανίτικα και τα Βλάχικα. Κατά απαίτηση του Μελά σταμάτησε αυτό. Τελούνταν, πλέον, στις τρεις γλώσσες μόνο το Πάσχα. Αυτά στη Δροσοπηγή. Στο Φλάμπουρο η αλλαγή έγινε με πιο δυναμικό τρόπο. Οι παπάδες αρνήθηκαν να αλλάξουν τη διαδικασία, οπότε ο καπετάν-Πουλάκας την αλλάζει βίαια, σκοτώνοντας τους δύο. Στο Πισοδέρι υπήρχε κάτι ανάλογο;

Όχι! Στο Πισοδέρι οι παπάδες λειτουργούσαν στα ελληνικά. Ο ρόλος του παπά γενικά δεν ήταν μόνο να ιερουργεί και να κηρύττει το λόγο του Θεού, ήταν και πατριωτικός. Είχαν ελληνική συνείδηση. Έβλεπαν ότι ο κόσμος υπέφερε από τους Τούρκους και προσπαθούσαν να τους κρατήσουν συσπειρωμένους γύρω από τη Χριστιανική και την Ελληνική ιδέα. Ο Παπασταύρος Τσάμης κρατούσε κάτω από το ράσο πάντα ένα όπλο γιατί τον είχαν επικηρύξει για τρεις χιλιάδες λίρες. Τον κυνηγούσαν. Κινδύνευε. Ήταν το δεξί χέρι του Γερμανού Καραβαγγέλη. Ήταν έμπιστος της ελληνικής κυβέρνησης. Τον έστειλε στο εξωτερικό να ενημερώσει τα αλλά προξενεία. Υπέστη δε πολλές δολοφονικές επιθέσεις από τις οποίες κατάφερνε να γλυτώσει. Ήταν πολύ ενθουσιώδης και νομίζω ότι αυτόν τον ενθουσιασμό, τον κληρονομήσαμε κι εμείς. Περισσότερο ο αδερφός μου, ο Παύλος. Έτσι ήταν κι αυτός.

Πιστεύετε ότι όλα όσα έχουν ειπωθεί για το Μακεδονικό Αγώνα είναι αλήθεια;

Υπάρχουν δύο απόψεις: Η μία είναι αυτή που υποστηρίζουμε εμείς στα βιβλία. Υπάρχει όμως και η άποψη των… ας πούμε των αντιφρονούντων, που λένε άλλα αντί άλλων… Είναι δύσκολο να απαντήσω σ’ αυτήν την ερώτηση. Δεν ξέρουμε ούτε εμείς γιατί γίνονται ορισμένες παραποιήσεις πάνω σ’ αυτά τα θέματα. Δεν ξέρω να σας πω…

Αντιγόνη Τσάμη - 1948Η τοπική ιστορία, η ιστορία – ας πούμε του Μακεδονικού Αγώνα – τι λέτε εσείς; Πρέπει να διδάσκεται στα Σχολεία ή θα γίνει αιτία για να προκληθούν έριδες και μίση;

Ο Μακεδονικός αγώνας έπρεπε να διδάσκεται. Ξέρετε γιατί έγραψα το τελευταίο βιβλίο μου «Το Οδοιπορικό του Παύλου Μελά»; Υπήρχε μια φοιτήτρια των ΤΕΙ που έρχονταν και μου δακτυλογραφούσε τα χειρόγραφα. Κάποια στιγμή τη ρώτησα: «Ξέρεις κάτι για τον Παύλο Μελά, κάτι για το Μακεδονικό Αγώνα;», «Όχι» μου λέει, «Δεν ξέρω τίποτα». «Στο σχολείο δεν σας μιλούν γι’ αυτήν την περίοδο της ιστορίας;». Δεν ήξερε τίποτα. Επίσης και με παιδιά του λυκείου έχω συζητήσει και αγνοούν τα στοιχειώδη. Έτσι είπα, ας γράψω ένα σύντομο βιογραφικό. Είπα και στους υπεύθυνους της αυτοδιοίκησης και στην ΤΕΔΚ να το βγάλουν και να το μοιράσουν δωρεάν, ακόμα και στα χωριά. Θέλω να μάθουν τα παιδιά ορισμένα πράγματα. Τώρα, αν διδαχτεί στα σχολεία, μπορεί, όπως λες, να δημιουργήσει και έριδες και να φέρει αναστατώσεις. Αυτό γινόταν και παλιά. Μου έλεγε ο πατέρας μου ότι εδώ στην περιοχή, αρχικά βούλγαροι αξιωματικοί, όπως ο Γιανκώφ και άλλοι, μοίραζαν έντυπα για προσηλυτίσουν τον πληθυσμό με το καλό. Τους έλεγαν: «Ελάτε να διώξουμε όλοι μαζί τους Τούρκους», αλλά είχανε βαθύτερα σχέδια. Έρχονταν σαν άλλος δυνάστης! Είχαν σκοπό να πάρουν τηΜακεδονία, να την προσαρτήσουν στη Βουλγαρία. Τώρα έχουν εμφανιστεί με άλλον μανδύα. Είναι δύσκολα… υπάρχει ο κίνδυνος που είπες… ας μη μιλάμε καλύτερα…

Έχω την εντύπωση πως μετά το θάνατο του Παύλου Μελά, το Πισοδέρι σιωπά. Αρχίζει θα έλεγα ένα είδος παρακμής. Δεν ακούγεται πια. Τι συμβαίνει;

Φεύγουν οι οικογένειες, εγκαταλείπουν το χωριό από το φόβο των Βουλγάρων. Όσοι δε φύγανε τους πήρανε ομήρους. Φύγαμε κι εμείς, τα αδέρφια μου πήγαν στο Τσοτύλι για να μην κινδυνέψουν. Μετά το Πισοδέρι, πολύ φτωχό, αναγκάζει τα παιδιά του να φύγουν. Είχαν ήδη αρχίσει να ξενιτεύονται πριν από το Μακεδονικό αγώνα και συνέχισαν, μέχρι το σαράντα και μετά. Έφευγαν και όλοι οι νέοι για να σπουδάσουν. Γι’ αυτό το Πισοδέρι έχει πολλούς μορφωμένους. Έχει γιατρούς, δικηγόρους, αξιωματικούς, φυσικούς, μαθηματικούς. Πολλοί κατέβηκαν στη Φλώρινα, άλλοι στη Θεσσαλονίκη. Εκεί έχουμε παραπάνω από 600 Πισοδερίτες. Στην Αθήνα άλλοι τόσοι. Διασκορπίστηκαν στον Καναδά, στην Αυστραλία, στην Αμερική… σκόρπισαν… δυο-τρεις κάτοικοι μείνανε. Ευτυχώς τώρα υπάρχει το χιονοδρομικό και γεμίζει το καλοκαίρι. Καμιά υποδομή δεν υπάρχει. Εφτά χρόνια παλεύω για το χωριό. Τίποτα! Έχει αφεθεί στην τύχη του. Ένα τέτοιο χωριό με τέτοια φυσική ομορφιά, με τέτοιο κλίμα, τέτοια ιστορία, να μην αξιοποιείται…

Τι γίνεται στην Κατοχή, την Αντίσταση; Στον Εμφύλιο; που κατά τη γνώμη μου είναι ένα δεύτερο Μακεδονικό; Υπάρχει η παρουσία των Πισοδεριτών;

Υπάρχει! Παρ’ ολίγο να μπω κι εγώ στην Αντίσταση. Στο χωριό μου υπήρχαν Ιταλοί, οι οποίοι δεν ήσαν σαν τους Γερμανούς, ήσαν πιο επιεικείς. Από τη Φλώρινα που μέναμε πια, πηγαίναμε στο χωριό συχνά. Μαζευτήκαμε μια μέρα, όλη η νεολαία του χωριού και πήγαμε σ’ένα βράχο που λέγεται «ο βράχος του Μπάσιου» και αρχίσαμε τις καντάδες. Στο τέλος τραγουδήσαμε το «κορόιδο Μουσουλίνι». Ήτανε το ‘42. Βγήκαν οι Ιταλοί στο προαύλιο της εκκλησίας και μας παρακολουθούσαν με έκπληξη. Την άλλη μέρα καλούν το δάσκαλο, Δούλας Γεώργιος λεγόταν, και του κάνουν παρατήρηση. «Ποιος σας καθοδηγεί;», του λένε, «ο υπολοχαγός Τσάμης; Πέστε του εκ μέρους μας, ότι είμαστε επιεικείς και καλοί, αλλά αν ξανασυμβεί αυτό θα τον στείλουμε στον Ραβάλι».

Τι ήταν ο Ραβάλι;

Ο Ραβάλι, ήταν Ιταλός διοικητής της Καστοριάς, μισέλληνας και αιμοχαρής. Βασάνισε πολλούς. Έσφαξε, βίασε. Μια συγγενής μου από την Καστοριά, μου έλεγε ότι έβαζε κάποιον να παίζει φυσαρμόνικα, ενώ αυτός βασάνιζε τον κόσμο και βίαζε τις κοπέλες. Μετά από αυτό το περιστατικό φύγαμε. Όχι πως δεν ξαναπηγαίναμε στο Πισοδέρι. Πηγαίναμε και μάλιστα το χειμώνα και κάναμε σκι. Ήξερα πολύ καλό σκι.

Κάνατε σκι, εσείς, εκείνη την εποχή;

Ναι, εγώ. Και μάλιστα ήμουν η πρώτη γυναίκα μαζί με τη Σία τη Χατζηλία που μάθαμε σκι. Να φανταστείς το ‘42 ερχόμουν από το Πισοδέρι στη Φλώρινα με τα σκι. Το ‘39 είχε ιδρυθεί ο σύλλογος χιονοδρόμων ΕΟΣ. Το ‘42 αναλαμβάνει πρόεδρος του συλλόγου ο αδερφός μου, εγώ γραμματέας και με άλλους φίλους αξιωματικούς διοργανώναμε εκδρομές από τη Φλώρινα στη Βίγλα. Πηγαίναμε από εδώ περπατώντας μέχρι τα Άλωνα, φορτωμένοι με γυλιούς με τρόφιμα και σκι στον ώμο, διασχίζαμε τα χιόνια που φτάναν ως το γόνατο και ανεβαίναμε στη Βίγλα. Κάναμε σκι και το βράδυ με φεγγάρι. Η μητέρα μου με μάλωνε. «Πού παρασέρνεσαι;», μου έλεγε. Μου άρεσε πάρα πολύ….

Τα σκι πού τα βρίσκατε;

Είχα κάτι παλιά του αδερφού μου αλλά κάποια στιγμή απόκτησα καινούρια. Όταν έφυγαν οι Γερμανοί, άφησαν κάτω στο σταθμό τις αποθήκες γεμάτες με τρόφιμα, φάρμακα και άλλα υλικά. Ο κόσμος όρμησε και άρχισε να κάνει πλιάτσικο. Έπαιρναν ό,τι μπορούσαν. Εμείς ήμασταν κλειδωμένοι στο σπίτι . Η μητέρα μου δε μας άφηνε να βγούμε. Ένας πολύ καλός φίλος πήγε στις αποθήκες και τι νομίζετε πως έκλεψε; Ένα ζευγάρι ελβετικά σκι! Τα είδε, τα πήρε και μου τα άφησε στο προαύλιο. Έτσι απέκτησα ένα ζευγάρι καινούρια σκι και μάλιστα καλύτερα από του αδερφού μου!

Μόνη γυναίκα ανάμεσα σε τόσους άνδρες εκείνη την εποχή, δεν ήταν και τόσο συνηθισμένο πράγμα. Γενικά ο τρόπος που ζούσατε –μιλάμε τώρα για την περίοδο πριν και μετά από το 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, ήταν πολύ πρωτοποριακός. Δεν ήταν ό,τι πιο συνηθισμένο για μια γυναίκα.

Ανέκαθεν ήμουν έτσι και έτσι συνέχισα. Θα σας πω κάτι, για την εποχή που ζούσε ο μακαριστός Αυγουστίνος Καντιώτης. Πήγαινα στο κατηχητικό τότε και κάποια μέρα μας είπε κάποια πράγματα για τις γυναίκες, που ντύνονται ανδρικά και φοράνε παντελόνια, ότι είναι εκτός νόμου… είπε και άλλα πολλά… τέλος πάντων. Εγώ φορούσα παντελόνι και φοβήθηκα! Εκτός του ότι σταμάτησα το κατηχητικό, δεν περνούσα από τον κεντρικό για να μην με δει κανείς. Περνούσα πίσω από το ποτάμι.

Το παντελόνι δεν είναι τίποτα! Πού να σας έβλεπε να κάνετε ποδήλατο, ιππασία, σκι; Αλήθεια, πώς σας αντιμετώπιζαν οι γύρω σας;

Η κοινωνία ήταν τότε πολύ συντηρητική. Ο κόσμος στην αρχή μπορεί να με κοίταζε παράξενα, αλλά μ’έμαθε. Κοιτάξτε, ιππασία μ’ έμαθε ο αδερφός μου. Υπηρετούσε μια εποχή – με τον Εμφύλιο, αξιωματικός στην Κλαδοράχη – εγώ του πήγαινα πίτα, κουλουράκια, φαγητό με ένα στρατιωτικό αυτοκίνητο. Μου έλεγε: «Μην έρχεσαι γιατί ο δρόμος είναι γεμάτος νάρκες και δε θέλω να πάθεις τίποτα». Η μάνα μας όμως επέμενε και εγώ συνέχιζα να πηγαίνω. Μου πρότεινε τότε να με μάθει ιππασία. Πήραμε από το σύνταγμα ένα άλογο και – ίσως θα σου φανεί παράξενο – αλλά ήταν σαν να ήξερα να καβαλάω τα άλογα από πάντα. Έβαλα το πόδι μου στον αναβολέα και ανέβηκα χωρίς κανένα φόβο. Στη διαδρομή μάλιστα συναντήσαμε και ένα μεγάλο χαντάκι και το άλογο πήδηξε. Ο αδερφός μου τρόμαξε και μου φώναξε: «Κρατήσου από τη χαίτη!», αλλά εγώ το διασκέδαζα. Πήρα θάρρος και το κέντριζα συνεχώς για να τρέχει. Έμαθα καλή ιππασία. Αφού όταν πήγα στις Κλεινές οι κάτοικοι μου είπαν: «Α, εσένα σε ξέρουμε. Δεν είσαι αυτή που έκανε ιππασία;».

Ε, σας το είπα! Δεν ήταν δυνατόν να περάσει απαρατήρητη η συμπεριφορά σας…

Να σου πω, εγώ ήμουν εξοικειωμένη με τα άλογα από μικρή. Ο πατέρας μου είχε ένα άλογο πανέμορφο, με μια σέλα… τι να σας πω; Το κρατούσαμε στο στάβλο. Το πήρα μια μέρα – θα ‘μουν δώδεκα χρόνων – έβαλα τη σέλα χωρίς να τη δέσω καλά και ανέβηκα. Το χτυπάω για να ξεκινήσει και αυτό τρόμαξε. Άρχισε να τρέχει. Πηδάει τη μάντρα της αυλής του διπλανού σπιτιού και με ρίχνει κάτω, μαζί με τη σέλα. Τρόμαξα πολύ. Αλλά δεν έβαλα μυαλό. Από τότε μου άρεζαν τα άλογα…

Ο αδερφός σας είπατε ότι ήταν αξιωματικός;

Α, ο αδερφός μου… Ο αδερφός μου ήταν αξιωματικός του στρατού. Μεγάλη προσωπικότητα. Ήταν και στην Αντίσταση στον ΕΛΑΣ, για τρεις-τέσσερις μήνες…

Γιατί μόνο τόσο λίγο;

Έφυγε… δεν του άρεσαν τα πράγματα εκεί. Είδε και απόειδε και έφυγε. Ήταν ηρωική μορφή. Πολέμησε στην Αλβανία στην πρώτη γραμμή του πυρός! Έχει σώσει δυο φορές τη Φλώρινα από τους αντιφρονούντας. Αυτός έσωσε και το λαό της Πρέσπας από τον Γκότσε, που ήθελε να εγκαταστήσει την κυριαρχία του. Στον εμφύλιο, ειδοποίησε το λαό της Πρέσπας να εγκαταλείψει την περιοχή γιατί κινδύνευε από τους αντάρτες. Έφευγε ο κόσμος μετα κάρα και ο αδερφός μου που ήξερε τα κατατόπια οδηγούσε τους φαντάρους από κρυφά μονοπάτια και με τα πολυβόλα τους προστάτευε, ώσπου έφτασαν στη Βίγλα. Εκεί έγινε μάχη μεγάλη με τους αντάρτες, αλλά όλα τα κάρα με τους άμαχους πέρασαν και ήρθαν εδώ στη Φλώρινα. Τότε ήταν που κυκλοφόρησαν φήμες ότι τον αδερφό μου τον κρέμασαν οι αντάρτες. Βγήκαμε με τη μητέρα μου γεμάτες αγωνία στη Γεωργική Σχολή να δούμε τι απέγινε. Βλέπω το πρώτο κάρο γεμάτο ανθρώπους και τους ρωτάω να μου πουν τι γίνεται εκεί πάνω. «Άσχημα νέα…», μου λένε, «μάθαμε ότι σκότωσαν το λοχαγό Τσάμη». Δεν ήξεραν ότι είμαι αδερφή του… Είπα θα περιμένω και άλλο κάρο να βεβαιωθώ. Ρωτάω τους ανθρώπους στο άλλο κάρο, αν μάθανε τίποτε για τον Τσάμη και μου λένε ότι δεν ήξεραν τίποτε. Άρχισα να αμφιβάλω και να ελπίζω.. Γυρίσαμε στο σπίτι κλαίγοντας. Πήραμε μετά το Σύνταγμα και μας είπαν ότι είναι ζωντανός και θα έρθει την επόμενη μέρα. Άδικος πόλεμος, άδικος και για τους μεν και για τους δε. Σκοτώθηκε τόσος κόσμος… αφήστε τα… έχω γράψει βιβλίο για τον αδερφό μου, δεν έχει εκδοθεί… πρέπει να το διαβάσετε. Θα σας το δώσω… και «Ο Αριστοτέλης» προς τιμήν του έχει γράψει βιβλίο. Πήρα από εκεί κάποια στοιχεία, έβαλα και δικές μου πληροφορίες.

Είστε το πρώτο παιδί της οικογένειας;

Όχι, τα αδέρφια μου ήταν μεγαλύτερα από εμένα. Ήμασταν πέντε παιδιά. Όλοι έχουν πεθάνει. Ζούμε μόνο εγώ και η αδερφή μου. Η μητέρα μου ήταν μια πολύ δυναμική γυναίκα και παρ’ όλο που έμεινε χήρα πολύ νωρίς, κατάφερε να τα βγάλει πέρα, να μας μεγαλώσει καινα σπουδάσει και τρία παιδιά. Ο πατέρας μου πέθανε νέος, 53 χρόνων. Όσο ζούσε ήμασταν πολύ καλά. Ήταν ενοικιαστής της λίμνης Πρεσπών, έμπορος κασεριών με μαγαζιά στο Λευκώνα, στη Φλώρινα και στον Παπαγιάννη.

Τι ακριβώς έκανε σαν «ενοικιαστής της λίμνης»;

Μάζευε τα ψάρια, τα βάζανε οι εργάτες στα κοφίνια, τα φόρτωναν τα καραβάνια και τα φέρνανε μέσω Πισοδερίου, στη Φλώρινα, την Καστοριά και αλλού. Αυτά όλα γίνονται το ‘20. Ο πατέρας μου ήταν πολύ γενναιόδωρος. Όταν περνούσετο καραβάνι από το Πισοδέρι φώναζαν: «Ελάτε χωριανοί!» και τους μοίραζαν τσιρόνια τζάμπα. Κάποια στιγμή το μαγαζί του Λευκώνα το κάψανε οι κομιτατζήδες και σταμάτησε. Το μαγαζί όμως στη Φλώρινα και τον Παπαγιάννη λειτούργησε μέχρι που πέθανε. Η μάνα μου δυσκολεύτηκε πολύ, αλλά τα κατάφερε. Ο αδερφός μου ο αξιωματικός, βγήκε πρώτος στη Σχολή! Ήταν σημαιοφόρος. Ο άλλος δε δυσκολεύτηκε πολύ να μπει στη Νομική. Μόνο εγώ έκανα το σφάλμα και δε σπούδασα. Αλλά πιστεύω πως κάτι έκανα. Όταν ήμουν στη φοιτητική εστία είχαμε κοπέλες που ασχολούνταν με την ιστορία και τη λαογραφία και διάβαζα πολύ… τι να σας πω; Έχω διαβάσει Πολίτη, Κουτσόγιαννη… πολλούς… κατάφερα μέσα από αυτό να βγάλω ένα βιβλίο, «Μελετήματα» λέγεται, με όλα τα ήθη και τα έθιμα του Πισοδερίου και ετοιμάζεται και το δεύτερο με όσα αφορούν γενικά την περιοχή της Φλώρινας. Η δική μας η γενιά όπου να ‘ναι φεύγει… Κάποιος έπρεπε να τα διασώσει, να μείνουν, να τα γνωρίσουν και οι νεώτερες γενιές. Είναι πολύ σημαντικό αυτό.

Γιατί είναι τόσο σημαντικό;

Είναι πολύ σημαντικό γιατί φαίνεται ο πολιτισμός του παρελθόντος. Και μπορείςνα τον συγκρίνεις με αυτόν του σήμερα και να δεις τη διαφορά… Συμβαίνει στις μέρες μας να αναβιώνονται τα ήθη και τα έθιμα του παρελθόντος με έναν υπερβολικό τρόπο…

Θεωρείτε αναγκαίο να συμβαίνει όλο αυτό, με όλη αυτήν την υπερβολή και την ένταση, που αλλοιώνει και παραποιεί τα αυθεντικά στοιχεία και στο τέλος καταλήγει να γίνεται ένα θέαμα φολκλόρ;

Α, μάλιστα! Τώρα θίγεις ένα πολύ σημαντικό θέμα! Τα ήθη και τα έθιμα δημιουργήθηκαν από μια ζωντανή και αναγκαία πραγματικότητα. Δε συμφωνώ καθόλου με αυτό το πανηγύρι που γίνεται, γιατί παραλλάζουν τα έθιμα. Δυστυχώς όμως, έτσι συμβαίνει. Ο κάθε σύλλογος κάνει το κεφαλιού του. Προσθέτει το ένα, αφαιρεί το άλλο. Στα παλιά χρόνια, για παράδειγμα την περίοδο των Χριστουγέννων, τρεις φωτιές ανάβανε στη Φλώρινα, όχι σαράντα τρείς! Δεν τρώγανε μπριζόλες και σουβλάκια γιατί ο κόσμος τότε νήστευε. Ψήνανε στη φωτιά κάστανα, πατάτες και δίνανε ξηρούς καρπούς και μήλα. Πίνανε και κανένα τσίπουρο. Τα έχουν αλλάξει και πρέπει να σταματήσει αυτό. Τα παλιά έθιμα ήταν αγνά. Διαφωνώ τελείως. Προσπάθησα να αναβιώσω το έθιμο του «Κλείδωνα» του Άι Γιαννιού. Πάνε όμως και αυτό να το παραλλάξουν, αλλά τις συγκρατώ. Κάτι ανάλογο γίνεται και με τις φορεσιές τις παραδοσιακές και με τους χορούς. Προσθέτουν βήματα… άσε…

Μήπως όταν αρνούμαστε να απαλλαγούμε από το βάρος των παραδόσεων, δηλώνουμε έμμεσα ότι δεν έχουμε να δώσουμε κάτι καλύτερο;

Έτσι είναι. Σήμερα χρησιμοποιούν τα ήθη και τα έθιμα για να προσελκύσουν τουρίστες, όχι από σεβασμό, όχι για να θυμούνται, αλλά για να φέρουν κόσμο.

Παράγει ο Έλληνας πολιτισμό σήμερα;

(συνεχίζεται στο Γ’ Μέρος…)

Δείτε και τα Α’ Μέρος | Γ’ Μέρος της συνέντευξης

Terra Greca - Μεταποίηση Αγροτικών Προϊόντων - Φλώρινα

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *