Αρχαίο αγαλματίδιο

Η θεατρικότητα στα Ελληνικά έθιμα (του Σταμάτη Γαργαλιάνου)

Σταμάτης Γαργαλιάνος (β)του ΣΤΑΜΆΤΗ ΓΑΡΓΑΛΙΆΝΟΥ
Πτυχιούχου Α.Β.Σ.Θ. (νυν Πανεπιστήμιο Μακεδονίας)
Η ΘΕΑΤΡΙΚΌΤΗΤΑ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΆ ΄ΕΘΙΜΑ

Τα ελληνικά έθιμα περιέχουν στοιχεία που ανήκουν σε διάφορες Τέχνες, όπως το Θέατρο, τα Εικαστικά και ο Κινηματογράφος. Στο άρθρο αυτό μελετούμε τα θεατρικά στοιχεία των ελληνικών εθίμων, με στόχο να τα ξεχωρίσουμε από τα άλλα, κυρίως τα κινηματογραφικά (που αναφέραμε σε προηγούμενο άρθρο) αλλά και για να ανιχνεύσουμε και αναλύσουμε τα ενδογενή τους στοιχεία.

Κριτήρια θεατρικότητας εθίμων:

α. Να υπάρχουν ρόλοι
β. Μεταμφιέσεις
γ. Διάλογοι
δ. Να διεξάγονται με κοστούμια και ενώπιον σκηνικών
ε. Να υπάρχει στόχος
στ. Να είναι έντονες οι αντιπαραθέσεις ανάμεσα στους ρόλους

Α. ΠΡΏΤΟ ΚΡΙΤΉΡΙΟ : ΟΙ ΡΌΛΟΙ

Στο έθιμο «ΞΎΡΙΣΜΑ ΤΟΥ ΓΑΜΠΡΟΎ» στον «Βλάχικο Γάμο» στην Θήβα, την Καθαρά Δευτέρα, οι παντρεμένοι άντρες και φίλοι του νέου που παίζει το ρόλο τουΓαμπρού, τον ξυρίζουν με τον παραδοσιακό τρόπο: σαπουνάδα, παλιό ξυράφι, άσπρη πετσέτα. Ο ίδιος ο υποψήφιος γαμπρός δεν κάνει τίποτε, αλλά απλά συμμετέχει στα πειράγματα των… μπαρμπέρηδων, οι οποίοι τραγουδούν, ειρωνεύονται, κάνουν αστεία και γελούν όσο γίνεται περισσότερο με το επερχόμενο γεγονός του Γάμου. ΄Ολος ο Βλάχικος Γάμος αποτελείται από ρόλους, θα λέγαμε ότι ακόμη και οι θεατές έχουν τον ρόλο του καλεσμένου!

Στο έθιμο «ΠΕΙΡΆΓΜΑΤΑ» στην Αρναία, Χαλκιδική, του Αγίου Γεωργίου, μαζεύονται οι κάτοικοι στην κεντρική
πλατεία και ανεβαίνουν διαδοχικά ο καθένας επάνω σε μια μεγάλη ζυγαριά για να ζυγιστούν από έναν Επίτροπο. Αυτός, αλλά και οι παρευρισκόμενοι, κάνουν πειράγματα ο ένας στον άλλον, κυρίως για το ποιος πάχυνε από την προηγούμενη χρονιά ή ποιος είναι ο πιο χοντρός.

Στο έθιμο «ΚΟΎΤΣΜΑΝΟΣ» ή «ΚΟΎΤΣΜΑΝΟΥΣ» στην Αρναία της Χαλκιδικής, την τρίτη μέρα του Πάσχα, υπάρχουν κάποιοι ασυνήθιστοι ρόλοι. Ο Κούτσμανος ήταν ο Τούρκος διοικητής της Αρναίας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Οι ΄Ελληνες κάτοικοι ζητούσαν από αυτόν να τους επιτρέπει να πυροβολούν με όπλα, εν είδει εξάσκησης, με κόκκινα αυγά, λέγοντάς του ότι αυτό ήταν ένα παλιό έθιμο. Αυτός τους πίστευε και τους επέτρεπε, έτσι οι κάτοικοι κατάφερναν να εξασκούνται στην σκοποβολή και να είναι έτοιμοι για την επανάσταση. Το ίδιο γίνεται και τώρα: Κάποιος κάνει τον Κούτσμανο και κάποιοι άλλοι τους Έλληνες.

Β. ΔΕΎΤΕΡΟ ΚΡΙΤΉΡΙΟ : Η ΜΕΤΑΜΦΊΕΣΗ

Στο έθιμο «ΡΟΓΚΆΤΣΙΑ» ή «ΜΠΑΜΠΑΛΙΟΎΡΙΑ», στην ορεινή Πιερία, την Πρωτοχρονιά οι μεταμφιεσμένοι φορούν τομάρια ζώων από λύκους ή τράγους και μάσκες, ενώ κάποιοι ντύνονται πολίτες οπλισμένοι και κάνουν ότι πολεμούν, ώστε η μία ομάδα να νικήσει την άλλη και να φύγουν τα κακά πνεύματα. Η ομάδα πηγαίνει από σπίτι σε σπίτι για να πει τα κάλαντα. Στέκονται στην αυλή τουσπιτιού και τινάζουν με δύναμη τα κουδούνια, απαιτώντας έτσι να βγει έξω ο νοικοκύρης που τους προσφέρει χρήματα και τσίπουρο.

Στα «ΡΑΓΚΟΥΤΣΆΡΙΑ» στον Παλαμά της Καρδίτσας, 1-5 Ιανουαρίου, κωδωνοφόροι μασκαρεμένοι, φορώντας προβιές ζώων και ειδικές μάσκες από δέρμα που καλύπτουν όλο το κεφάλι που αντιστοιχούν σε κάποιο ζώο, βγαίνουν στους δρόμους του χωριού. Κτυπούν τα κουδούνια ή τις πόρτες των σπιτιών για να τους ανακοινώσουν τον ερχομό του νέου έτους, να διώξουν το κακό με τον ήχο των κουδουνιών και με την ευχή να πάνε όλα καλά.

Στο χωριό Παπαγιάννης της Φλώρινας, την 1 Ιανουαρίου, στο έθιμο «ΜΠΑΜΠΟΥΡΑΊΟΙ» ή «ΜΠΑΜΟΥΣΙΑΡΑΊΟΙ», στο Επταχώρι της Καστοριάς, τα Χριστούγεννα, στο έθιμο «ΜΠΑΜΠΟΎΓΕΡΟΙ», στο Ρήγιο, στο Διδυμοτείχο και στην Καλή Βρύση, στη Δράμα, αλλά και στα «ΜΠΟΥΜΠΟΥΣΆΡΙΑ» στην Εράτειρα της Κοζάνης, τα Χριστούγεννα, δύο παλικάρια μεταμφιέζονται το ένα σε μπαμπουσιάρο και το άλλο σε γυναίκα του μπαμπούσιαρου. Το πρώτο φορά μια νεροκολοκύθα στο πρόσωπο με τρύπες στα μάτια και στο στόμα, προβιές προβάτων και κρεμά στη μέση κουδούνια και στη ζώνη του ένα μεγάλο μαχαίρι.

Στους «ΜΩΜΌΓΕΡΟΥΣ» ή «ΚΟΤΖΑΜΆΝΙΑ» στον Καλλίφυτο, στην Πλατανιά, στους Σιταγρούς στη Δράμα, φορούν τομάρια λύκων ή τράγων ή είναι ντυμένοι με στολές ανθρώπων οπλισμένων με σπαθιά ενώ τα πρόσωπά τους είναι μακιγιαρισμένα όπως το δέρμα των γερόντων. Οι Μωμόγεροι, προσδοκώντας τύχη για τη νέα χρονιά, μεταμφιέζονται και πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι και από χωριό σε χωριό.

Στους «ΓΕΝΊΤΣΑΡΟΥΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΜΠΟΎΛΕΣ», στη Νάουσα, τις Απόκριες, οι Γενίτσαροι με τη συνοδεία οργάνων όπως ο ζουρνάς, το κλαρίνο και το νταούλι, περνούν από το Δημαρχείο να πάρουν την άδεια από το Δήμαρχο και κατόπιν κινούνται περιμετρικά της Παλιάς Νάουσας. Επίσης πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι χορεύοντας, καλώντας τους κατοίκους σε ξεφάντωμα. Φορούν τη Μακεδονική φουστανέλα, ενώ στην πλάτη και το θώρακα είναι στολισμένοι με ασημικά. Στο πρόσωπο τοποθετούν μια κέρινη μάσκα σε χρώμα λευκό.

Στο έθιμο «ΝΎΧΤΑ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΏΝ» στην Άμφισσα, την Κυριακή των Απόκρεω και την Καθ. Δευτέρα, ξωτικά και κωδωνοφόροι στην συνοικία Χάρμαινα κυκλοφορούν από βραδύς τις μέρες αυτές και προκαλούν μεγάλο θόρυβο με τα κουδούνια τους ώστε να διώξουν το κακό: τους Καλικάντζαρους, την κακή Μοίρα….

Στο έθιμο «ΑΡΚΟΎΔΕΣ», στην Έδεσσα, το Σάββατο πριν την Καθ. Δευτέρα, οι αρκούδες (μεταμφιεσμένοι κάτοικοι της περιοχής) περπατούν στα σοκάκια της πόλης κάνοντας όσο το δυνατόν περισσότερο θόρυβο. Συμβολίζουν έτσι τον ερχομό της Άνοιξης, το ξύπνημα των αρκούδων από το χειμωνιάτικο λήθαργο και την καρποφορία της Γης, με τη συνδρομή του ζωικού βασιλείου.

ΤΟ ΆΡΘΡΟ ΒΑΣΊΣΘΗΚΕ ΣΤΟ ΒΙΒΛΊΟ ΤΟΥ ΥΠΟΓΡΆΦΟΝΤΑ ΛΕΞΙΚΟ ΕΘΙΜΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ – ΕΚΔ. ΡΏΜΗ

Terra Greca - Μεταποίηση Αγροτικών Προϊόντων - Φλώρινα

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *